28 Aralık 2007

daire'den kare'ye, bedensel girişten zihinsel girişe

Zamanla evrilip değişen diller içinde tekrar yapılanan kelimeler, genellikle köken olarak birbirini takip ederler.

Bu sıralı takip, antik Yunan dönemi Latincesinden Roma İmparatorluğuna ve oradan ayrılan kolların oluşturduğu kültürlere göre de (Almanya, Fransa, İngiltere gibi)Avrupa'daki ülkelere kadar ulaşır.

Fakat zamanla hayatımıza giren yenilikler ve düzenlemeler, binlerce yıl geçmişi olan kelimeleri bazen öyle bir değişikliğe uğratıyor ki anlatılan şey ile onu ifade eden kelime taban tabana zıt olabiliyor.

Boks’ta, seyirciler boks yapanları daha iyi görebilsin diye; boks’un yükseltilmiş kare bir alan üzerinde yapılması ve bu yükseltilmiş kare alanın da kutuyu çağrıştırması, yapılan spora boks (İngilizcedeki kutu: box) denmesine neden olmuş.

Oysaki belirlenmiş kurallara göre yumruk yumruğa yapılan ilk resmi dövüşler, etrafında seyirci toplanan daire biçimindeki bir alanda yapılıyordu. İngilizcede daire ve çember şekli, (yüzük vs.) ring kelimesiyle ifade edilir. Boks sporundaki ring kelimesinin (boks, kare şeklinde bir alanda yapılmasına rağmen) hâlâ böyle isimlendirilmesinin nedeni de budur...

Zamanla sporun yapıldığı daire şeklindeki alan çeşitli düzenlemelerle kareye dönüşmüş ve bu yüzden yapılan sporun ismi bile değişmiş ama asıl olan ring kelimesi ise hâlâ sporcuların dövüştüğü esas alan olarak kullanılmaya devam ediyor...

Tabii ki her türlü etimolojik değişiklik bizi bu kadar taban tabana zıt kelimelere götürmüyor.

Kimi kelimelerde de kavramlar insan ve çevresiyle bağlantılıyken zamanla zihin ve mekanik arasındaki ilişkiyi ifade eder olmuş. Bu tip kelimelerdeki kuram ve olgu aynı ama kavram olarak farklı şeyler için de kullanılmaya başlanmış...

Buna da bir örnek vererek konuyu şimdilik kapatayım.

An (bir) tire (çizgi); Birinci (ilk ve önemli) çizgi.

Mimari çizimde evin girişini gösteren, kapıyı belirten çizgi...

An tire, farklı dillerde evrilip değişiyor ve genellikle kullandığımız Fransızca (Entrer’in okunuşu olan) Antre’ye dönüşüyor. Oraya da Latince intra ve ondan türeyen intrare’den geçmiş zaten, ama antre’yi yine aynı anlamda kullanıyoruz; evin girişi...

Antre değişip günlük dilde enter’a dönüşüyor ve yine bir şekilde giriş’i ifade ediyor...

Ama bu sefer, binaların ya da bir yerin girişi olmanın dışında, bilgisayarlarda bilgi girişi olarak; belli bir dilde anlamı olan belli bir harf grubunun bilgisayara giriş yapmasını sağlamak için bastığımız onay tuşuna ismi veriliyor.

İşte, her şeyin olduğu gibi “Enter tuşu”nun da böyle bir geçmişi var.