05 Şubat 2008

Gemileri karadan aşırtan Fatih'in enflasyon mücadelesi

Şu para pul işiyle koskoca Fatih Sultan Mehmet bile baş edememiş... Durduk yerde bu da nereden çıktı diyorsunuzdur, açıklayayım.

Profesör Şevket Pamuk, Devlet İstatistik Enstitüsü tarafından yayınlanan “İstanbul ve diğer kentlerde beşyüz yıllık fiyatlar ve ücretler 1469-1998” isimli bir kitap hazırlamış.

Paranın değeri düştükçe, yabancı ülkelerin paralarıyla olan dengeyi tutturabilmek için bazı ayarlamalar yapmak zorunda kalınıyor, bunu hepimiz biliriz.

O zamanlar gümüş ve altın paraların ayarları düşürülüp daha ucuza mâl ederek bir nevi devalüasyon yapılıyormuş (Osmanlı parasının Batı devletlerinin altınlarına karşı olan değeri düşürülüyormuş) bu işleme de “Tağşiş” deniliyormuş (kelime “Bahşiş”e ne kadar benziyor).

İşte, bu şekilde paranın değerini düşürenler arasında en başta Fatih Sultan Mehmet geliyormuş. İlk tağşişi (yani devalüasyon işlemini) Fatih Sultan tahta ilk çıktığı zaman yapmış, o zamanlar daha çocukmuş ama sonradan her 10 yılda bir yapılan sıradan bir işlem olmaya başlamış.

O devrin en büyük para değeri ayarlaması ise II. Mahmut zamanında yapılmış. Altın’ın değeri 18 Akçe’den 44 Akçe’ye fırlamış. Bunun üzerine, maaşı 1 akçe olan Yeniçeriler Edirne’de ayaklanıp bir tepeye çıkırak durumu zamanına göre protesto etmişler. Maaşlarına zam alan Yeniçerilerin aylığı 3.5 Akçe’ye yükseltilmiş...

Edirne’deki bu tepenin adı “Buçuk Tepe”ymiş ve bugün de hâlâ aynı ad kullanılıyormuş... Tağşiş yani devalüasyonla ince ayarlamalar yapmaya çalışan Osmanlı bununla baş edemeyince hepimizin bildiği gibi Batı devletlerinden borç almaya başlıyor, borçlar ödenemeyince para getiren her şeye el koyuluyor ve iflas süreci başlıyor ardından da koskoca imparatorluk çöküyor...

Acaba o devrin en güçlü devleti olan Osmanlı taaa Fatih zamanında niye devalüasyon yapmak zorunda kaldı? Nasıl oldu da Bizansı ele geçiren Fatih Sultan Mehmet bile şu enflasyon canavarına yenildi? Çünkü o zamanlar banka yok, borsa yok, her ne kadar ticaret olsa da bugünkü anlamıyla top yekün ithalat ve ihracat yok, elektronik eşya, elektrik, otomotiv sanayii vs hiçbir şey yok... İnsanların “bir yediği - bir giydiği” var taaa 1400’lü yıllarda ne olmuş da enflasyon olmuş anlayamadım...