06 Mart 2008

"Akıllı kitap" projem...

Bilgisayarın günlük hayattta herkes tarafından kullanılmasıyla birlikte yazı çizi işleri de oldukça değişikliğe uğradı...

Bu durumun aklıma getirdiği bir şeyi anlatmaya çalışacağım...

Bilgisayarıma yüklü binlerce dosya, belge ve kitap var. Bilgisayarın dosya arama özelliğine göre herhangi bir konuyu aradığımız zaman dosyanın kendisini bulduğu gibi arama kutucuğuna girilen kelimenin geçtiği dosya içindeki metinleri tarayarak bulduklarını gösterme özelliği de var...

Anlayan anlamıştır ama çok basit ve kısa bir örnekle bu konuyu biraz daha net olarak açıklamak istiyorum...

Bilgisayarın içinde diyelim 100 adet e-kitap var. Kitaplardan herhangi birinin ismini arama kutucuğunun içine girersek bilgisayar bize o kitabın hangi dosya içinde olduğunu buluyor. Örnek olarak “Nutuk” yazalım, Nutuk isimli kitap yazı dosyası neredeyse bilgisayar size onu buluyor...

Bunun bir adım ilerisinde şöyle bir uygulama var...

Siz bilgisayara indeks çıkarması için onay verip tüm dosyaların içeriğini taramasını söylüyorsunuz, bilgisayar da her dosyayı her belgeyi tarayıp içinde yazılanları da arama hafızasına alıyor.

Diyelim deminki örneğe göre sizin bilgisayarınızda 100 adet kitap dosyası olsun. Siz Amasya yazdığınızda demin hiçbir şey bulamayan (çünkü bu isimde bir dosya yok) bilgisayar şimdi gidip size içinde Amasya kelimesinin geçtiği yazı dosyalarını buluyor.

Bilgisayarın buldukları şöyle sıralanıyor;

Birincisi (yine örnek olarak) “Amasya mütarekesi” olsun, bunu “Nutuk” isimli kitap içinden buluyor. Yani o kitapta bir yerde “Amasya” kelimesi geçiyor bilgisayar da size nerede yazıyorsa o dosyayı ve ilgili yeri buluyor. (terim olarak buna verilen isim yanılmıyorsam içerik tarama)

İkincisi “Amasya ve tarihi yapılar” diye bir başlık buluyor, diyelim bu da “Gezelim görelim, Türkiye...” isimli kitapta yazılı olsun.

Üçüncü olarak Tarım ve Köyişleri Bakanlığı el kitabından bulunan “Amasya ve su havzaları ile Amasya elması yetiştiriciliği ilişkisi” konusu olsun...

Sanırım sistemin nasıl çalıştığı ve ne işe yaradığını açıklamış oldum...

Şimdi buraya kadar arama kanalıyla yapılan işlemleri ve işleyen sistemin yapısını az çok anlatmış oldum.

Benim düşündüğüm şey ise bunun bir adım daha ötesi.

İleride neredeyse bütün kitaplar elektronik ortamda kayıtlı olacaklar ve şu anda bile bilgisayarımda binlercesi varken 5-10 sene sonra internetin kapasitesini, açık kütüphaneleri düşününce ulaşabileceğimiz belge, dosya ve kitap sayısını tahmin bile edemiyorum...

Durum böyle olunca neredeyse herkesin elinin altında büyük bir kütüphane olacak...

Peki özel bir konu üzerine araştırma yaparken hangi kitapta hangi konuyla ilgili ne yazılmış tam olarak nereden bileceğiz? Aradığımızı bulsak bile bilmediğimiz ama o konuyla ilgili ya da bağlantılı olan bilgilere nasıl ulaşacağız?

Bir romanda geçen küçük bir ayrıntı, bizim aradığımız konuyla ilgili çok önemli bir bilgi içeriyor olabilir ama biz roman diye ona belki de hiç bakmayacağız ya da konuyla ilgili bildiğimiz anahtar kelimeleri yazınca bize o kitabı kaynak olarak hiç göstermeyecek.

Mesela biz “Osmanlı ve Balkanlar” yazacağız, bilgisayar bize bir iki kitap dosyası içinden beş on konuyu bulacak. Ki bunların geçtiği kitaplar içinde doğrudan, aynı şekilde “Osmanlı ve Balkanlar” yazdığı için bulunmuş olacaklar...

Oysa ki bir kitabın içinde yazar eski tarihi noktaları açıklayıp fikrini belirttiği bir bölümde “Biz Bulgaristan, Yugoslavya ve Macaristan’da bulunduğumuz yüzlerce yıllık dönemde olağanüstü güzellikte çeşmeler yapmışız, buradaki tarihi eserler .... vs...” diye bir bölüm yazmış. Mecburen bilgisayar burada ne “Osmanlı” ne de “Balkanlar” kelimeleri geçmediği için bu bölümü atlayıp bize göstermeyecek...

Bunun gibi akla hayale gelmeyecek bir sürü örnek bulunabilir... Sinemayla ilgili “Komedyen” ve “Charlie Chaplin” yazarsınız ve bulamazsınız oysa ki bir yazıda Şarlo’nun özel hayatı diye olağanüstü bir bölüm vardır. Ve burayı da atlarız...

Bir kitabın içinde adı geçen kişilerden hangisi resmi görevle çalışan eski ve önemli şahıslardır? Kısa olarak geçilen güzel bir anı neresidir? Neresi ansiklopediden alınan bölümler içerir? Bu ve benzeri detayları ancak o kitabın tamamını okursak anlayabiliriz ama ya onbinlerce kitap olursa?

Benim önerim; internet sitelerinde konulara etiket koyulması gibi yazı dosyalarının bölümlerine de etiket koyulması... (Bu etiketler sayesinde bir sitede o kelimeye basılınca nasıl ki o konuyla ilgili yazılar geliyorsa) Böylece bütün yazı dosyalarında da istenilen yerlerin (bazen bir kelime, bir isim, bazen bir satır, bir cümle ya da bir sayfa ve hatta bir bölüm) seçilip o bölüme bir (hatta birden çok) açıklama/etiket eklenmesi...

Eğer böyle yapılsaydı onbinlerce kitap içinden ne kadar fazla ayrıntıyla arama yapabilirdik diye düşünüyorum da mükemmel bir şey olurdu herhalde...

Mesala bir romanı ele alalım; Yaşlı bir gazeteci, tarihi belgeleri de kullanarak anılarıyla birleştirip kendi hayatını roman gibi yazmış olsun...

Kitabı; roman, roman’ın bir bölümünü; anı, anıların yazıldığı bir kısmı; tarihi gerçekler, diyaspora, göçmen sorunu, göç, gurbet, azınlık, Osmanlı devri vs. gibi (farklı ama konuyla ilgili) etiketlerle işaretleseler harika olurdu diye düşünüyorum.

Bir gün mutlaka, (bunları barındıran özelliklere göre gereken uyarlamayı içeren) akıllı kitapları yazan kişi ya da yayın evinin editörleri düzenleyecek ve bu tip akıllı arama seçeneği olan kitaplar kullanılacak...