01 Nisan 2008

Plasebo’nun yan(!) etkisi olur mu?

Plasebo (placebo) etkisini bilmeyen yoktur.

Yeni bir ilaç geliştirildiğinde hastalar üzerinde deneme yapılırken ilacın gerçekten işe yarayıp yaramadığını anlamak için kimi deneklere de “yeni ilaç veriyoruz” diyerek sahte ilaç verirler.

Amaç şudur; gerçek ilacı alanlar, ilacın etkilerini hissettikleri gibi bir de üzerine psikolojik olarak fazladan etkilenip de ilacı olduğundan daha iyi ya da daha kötü tanımlayabilirler. Ama aralarından bazılarına sahte ilaçlar verilirse denekler sadece hissettiklerini anlatmak zorunda kalırlar. Çünkü kimin gerçek kimin sahte hapı aldığı belli değildir. (Çoğu zaman, gerçek ilaçların kime verildiğini sadece araştırmayı yapanlar bilirler.) Kısacası; plasebo etkisi, deneklerin kendilerine ait psikolojik yorumlarının, deney sonrasında arındırılması için uygulanan psikolojik bir filtrelemedir.

Yapılan teste göre diyelim 50 kişiye gerçek ilaç veriliyor, 10 kişiye de plasebo…
Gerçek ilacı alanlardan % 60’ı olumlu etkilerden bahsederken % 30’u pek bir değişiklik hissetmediğini ve ilacı çok da faydalı bulmadığını söyleyebilir. İlacı deneyen firma ya da bilim adamları da buna göre denekleri gözlemler, çeşitli tahliller yapar, rapor tutar vs.

Bakarlar ki deneklerden büyük bir çoğunluğu (örnek olarak diyelim ki gerçek ilaç verilenler miğde yanması hissediyor) şikâyetlerini dile getirir. O zaman; yeni ilacın etkisi yanında görülen bu "yan etki"nin azaltılması için çalışmalar yapılır. (Bu durumda en önemli şeylerden biri de yeni ilacın iyi etkisi kadar yan etkilerinin de belirlenmesidir.)

Fakat bilim adamları burada çok ilginç bir durumla karşılaşmışlar. Sahte ilaç aldığını bilmeyen “Plasebo verilenler”den de (%10 ile %40 arası bir oranda) yan etkiler dolayısıyla şikâyetler gelmeye başlamış... Miğde yanması, ağız kuruluğu, baş dönmesi, yorgunluk, görme bozuklukları vs...

Daha sonradan bu konuyla ilgili yapılan araştırmalarda;

Hastaların sahte ilaç (yani plasebo) alacaklarından haberi olmadığı zaman (sanki gerçekten yeni bulunan ilacı almışlar gibi) psikolojik etkiyle olumlu tepkiler göstermeleri gibi, denenecek ilaç ve benzerlerine ait yan etkilerden de ne kadar çok haberi olursa o kadar yan etkiye maruz kalmış gibi tepkiler gösterdiği tespit edilmiş...

Yani hastaya bunu al iyi gelir diyorsunuz ama verdiğiniz şey ilaç yerine tuz ve un karışımı bir hap da olsa hasta psikolojik olarak etkilenebiliyor ve ilaç(!) iyi geliyor. Bu hapın şöyle yan etkileri var diyorsunuz, bu sefer de hasta yine gerçekten hapı almış gibi yan etkilerden şikâyet ediyor. (Şu insanoğlu çok garip.)

İnsan ister istemez bu koşullandırmalı fiziksel yönelimleri merak ediyor. Saçma da olsa aklıma şöyle bir şey geliyor; Mesela, ben ölmek için ecza dolabından bir kutu hap içsem... ama bu haplar daha önceden sahteleriyle değiştirilmiş olsa... İlaçları kendim içtikten sonra yanımdaki insana da (belki de zorla) içirsem... gerçekte içtikleri zararsız olduğu halde birlikte intihar ediyoruz (ya da beni de öldürüyorlar) diye düşünüp, şak diye yere düşüp ölür mü?

Sanmıyorum.

İlginç psikolojik ya da farklı testler, deneyler hakkında bilgi edinmek, okumak, araştırmak ve bu konular üzerine tartışmak hoşuma gidiyor. Bir ara sadece bilimsel deneylerle ilgili bir kitap yazsam ne kadar güzel olur diye bile düşündüm, ama insan haddini bilmeli... Bu işi konunun uzmanı bilim adamlarına bırakmak lazım... (Fakat çok zorlarlarsa ben de yazabilirim :) diye düşünmeden edemiyorum, ya da birileri yazsın biz okuyalım )

Bu tarz deneylerin bulunduğu konulara, yandaki sütunda deney etiketi başlığından ulaşabilirsiniz. (Bir iki konu sonra çok ilginç bir deneyi daha sizlerle paylaşacağım. Şimdilik hoşçakalın.)

(kaynak: üstteki anlatılan plasebo etkisi ve plasebo'nun yan etkilerine ait "konunun bir bölümünü" yazmak için 2005 yılı focus dergisindeki bir konudan yararlandım)