21 Nisan 2011

Birinci Dünya Savaşı – Norman Stone

Savaş filmlerini ve belgesellerini sevdiğim gibi savaş tarihi üzerine yazılmış (gerçek belge ve kaynaklara dayanan) yayınları okumaya da severim.

Doğan Kitap'tan çıkan “Birinci Dünya Savaşı” isimli kitabın kapağını (arkadaşım Yavuz Korkut'un ekranında daha yapım aşamasındayken) görünce “Bu kitap basılınca mutlaka ben de istiyorum, aman beni unutmayın.” diyerek yüzsüzlük edip istedim :)

Cambridge ve Oxford üniversitelerinde tarih dersleri veren Yazar Norman Stone'un “The Eastern Front” ve “Hitler, Europe Transformed” isimli kitapların yazarı olduğunu da öğrenince “Konunun uzmanı” olan birinin yazdığı kitabı okumanın da ayrı bir zevk olacağını düşündüm ve ilk fırsatta okuyup bitirdim.

140 sayfalık kitap ince gibi görünse de çeviri ve kurgu yüzünden oldukça yorucu bir anlatıma sahip.

Kitabın arkasında siyah-beyaz yedi harita bulunuyor. Böyle bir kitap için doyurucu sayılmasa da internet adreslerinden kitaplara kadar detaylı kaynakça bölümü konuya ilgi duyanlar için başka alanları keşfetmeye yardımcı olabilir.

Film ve belgesellerde göre göre “İkinci Dünya Savaşı”yla ilgili bir sürü şey öğrenmişizdir. Ayrıca her türlü kaynaktan neredeyse istediğimiz bilgiye ulaşmamız da mümkündür ama aynı şeyi “Birinci Dünya Savaşı” için söylemek gerçekten zor.

Birinci Dünya Savaşı'yla ilgili bildiklerinizi şöyle bir yoklarsanız, bu büyük kıyımın basit bir suikastle başladığını hatırlarsınız.

Ama hemen ardından; “Niye bir kişi öldürülünce bütün dünya birbirine girmiş?” sorusunun uzun zaman zihnimizi zorladığını da hatırlayacaksınızdır.

Stone, bu noktayı da göz önünde bulundurarak;
Birinci Dünya Savaşı'nı oluşturan şartları ve “Savaş öncesi Avrupa”yı kısaca anlatıp ekonomik ve teknolojik gelişmelerin bu savaşı nasıl “kaçınılmaz” kıldığını açıklamış.

Yazar; bütün kitap boyunca uzun, hatta çok çok uzun paragraflarla, “blok blok yazı ve hiç aralıksız bir anlatımla” adeta cepheden cepheye geçip maç anlatır gibi tarafların durumunu “kesintisiz bir konuşma”yla aktarıyor... Bu “yazın tarzı” yer yer okumayı zorlaştırsa da hızlı ve kesintisiz konuşma dilinin yarattığı dinamizmin kattığı heyecanı hissedebiliyorsunuz.

[“ders kitabı anlatımı” yerine konuyu öğrencilerine (bir sürü bilgiyi de araya serpiştirip) heyecanla anlatan bir öğretmenin (arada hakaret içeren kelimeler kullanması da dahil) konuşmalarını kaydedip bastıklarını düşünün dersem sanırım kitabın anlatımı ve tarzını biraz daha açıklamış olurum.]

Kitap, gerçekten de Birinci Dünya Savaşı'nı milli maç anlatıyormuş gibi bir havada aktarıyor ama yazar arada çok ilginç ve her biri ayrı ayrı incelenecek değişik konuları vermeyi de ihmal etmemiş.

İşte onlardan (benim de ilgimi çeken) üç tanesi;

Savaş olabildiğince tüm askerleri zorlu şartlarıyla uğraştırırken siperlerde bir de hastalık bulaştıran “bit sorunu” var. Yazarın “Türk pratiği” diye tanımladığı bir yolla askerler bu bitlerden (artık ne derecede onu bilemiyorum) kurtulabiliyormuş. Bahsedilen “Türk pratiği” bitlenmiş askeri kıyafetleri karınca yuvaları üzerine bırakmakmış, karıncalar bit yediği için kısa sürede üniformalar bitlerden arındırılıyormuş...

Lahey Sözleşmesi'yle kullanımı yasaklanmış olan zehirli gazlar Almanlar tarafından Rus Cephesi'nde kullanılmış. Zehirli gazlar soluyanın ciğerlerini harap ettiği gibi kör olmasına da neden oluyormuş. Askerler buna “İdrara batırılmış pamuk”la yarım saatlik de olsa (o zamanki şartlarda) geçici bir çözüm bulmuşlar...

Rusya'ya karşı Karpatlar'da savaşan Avusturyalılar da bizim Sarıkamış'ta donan askerlerimiz gibi soğuk yüzünden 800.000 kayıp vermişler. Bizim Sarıkamış'ta yaşadığımız felaketi başka bir cephede başka bir ülkenin de yaşamış olduğunu daha önce duymamıştım... (Yazarın da belirttiği gibi sanırım Avusturya resmi tarihçilerinin bu olayın duyulmaması için gösterdikleri çabada Conrad'a duyduğu şefkatin önemli bir payı var.)

Kitapta bunlara benzer bir sürü küçük ayrıntı bulunmasının yanında;
savaş öncesinde Avrupa'nın yönetim kadrolarının yapısı, siyasi ilişkileri,
savaş sırasında ülkelerin askeri kuvvetleri ve savaş alanlarında uygulanan taktikler, adım adım gelişen silah teknolojisinin savaşa nasıl yön verdiği,
savaş sonrası yaşanan dönemin İkinci Dünya Savaşı'na giden yolu açan olayları da anlatılıyor.

Birinci Dünya Savaşı'yla ilgili bilgi dağarcığını geliştirmek isteyen meraklıları için ilginç olabilecek kitabın fiyatı 14 TL. ama internette indirimli olarak 10 TL'ye de bulabilirsiniz.